Planologische hoogstandjes bestaan al sinds de middeleeuwen

Stratenplan Borssele, door Cornelis Zoetwater

Niet alle hoeken van Borssele zijn precies 90 graden.

Op de plattegrond van de meeste Amerikaanse steden zou je zo een potje kunnen dammen, zo recht is het stratenpatroon. Hier in Nederland is dat meestal anders. De meeste plaatsen zijn hier in de loop der eeuwen ontstaan; dan weer hier een huisje erbij, dan weer daar een straatje achter.

De meeste oude binnensteden en dorpskommen hebben dan ook een wat rommelig aandoende plattegrond. Maar enkele plaatsen in Nederland vormen hierop (deels) een uitzondering. Dat zijn dan ook dorpen en steden die op de tekentafel zijn bedacht. Dat is niet iets dat in de twintigste eeuw is uitgevonden; ook onze verre voorouders konden er wat van.

Zoetwater

Een van die plaatsen is het Zeeuwse Borssele, ook bekend om zijn kerncentrale. Oorspronkelijk was Borssele een naam van een eilandje. Toen dit begin zeventiende eeuw (weer) definitief bewoonbaar werd, werd het tijd om een dorp aan te leggen. De dijkgraaf Cornelis Zoetwater ging naar de tekentafel en ontwierp een stratenplan volgens wiskundige principes.

Dat hij zich daarbij heeft vergist, is duidelijk: uit latere metingen is gebleken dat niet alle hoeken in het dorp precies 90 graden zijn. Dat is waarschijnlijk wel Zoetwaters plan geweest.

Overstromingen
Elburg vanuit de lucht.

Kaarsrechte straten, ontworpen in de middeleeuwen.

Elburg in Gelderland kent een iets andere geschiedenis. Overstromingen teisterden het handelsstadje aan de Zuiderzee. De lokale hoge heren besloten nadien dat het welletjes was. In de tweede helft van de veertiende eeuw verlieten de bewoners Elburg, om het op een iets hogere plek helemaal opnieuw op te bouwen.

Ook in dit geval verrees het nieuwe hanzestadje volgens een vooraf bedacht plan. Het effect is dat Elburg nu de enige middeleeuwse stad in Nederland is met een rechthoekig stratenpatroon. De kerk mocht van de bisschop pas later verplaatst worden. Vandaar dat dat gebouw niet traditioneel in het midden, maar ergens in een ver hoekje van de stad staat. De rest was al vol.

Gesticht

Er zijn nog een paar voorbeelden te noemen van oude steden met een recht stratenpatroon, zoals het Brabantse Willemstad. Al die plaatsen hebben één ding gemeen: ze zijn niet vanzelf ontstaan, maar bewust gesticht. Net zoals de steden in de Verenigde Staten.

Veel wijken uit met name de jaren 70 en 80 van de twintigste eeuw hebben juist een krom stratenpatroon. Waarom eigenlijk? Aangelegde wijken hebben ook in Nederland traditioneel min of meer rechte straten. Kijk bijvoorbeeld ook maar naar het Amsterdamse Driegrachtenplan.

Hoogstandje

Dat plan, dat voorzag in de aanleg van de Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht, was voor die tijd een planologisch hoogstandje. Datzelfde geldt zeker voor de stratenpatronen van Borssele, Elburg en Willemstad.

En weet je wat het leuke is van dit soort hoogstandjes? Ze zijn echt onverwoestbaar. Zelfs een zwaar bombardement wist een stratenpatroon niet uit.

Afbeeldingen: Google Maps
Advertenties

3 thoughts on “Planologische hoogstandjes bestaan al sinds de middeleeuwen

  1. Pingback: Spaans fort laat zevenhoekig stadje achter « Monumentje!

  2. Ja, Nagele is toch dat dorp met platte daken? Apart is dat!

    Ook bijzonder is Stevensweert in Limburg. Aangelegd door de Spanjaarden in de vorm van een zeshoek. Dat is op Google Maps heel goed te zien!

  3. Op een wat grotere schaal is de Noordoostpolder een bijzonder mooi voorbeeld, gebaseerd op de centrale plaatsen theorie van Christaller. Met daarbinnen weer Nagele als experiment van het moderne bouwen (en als enige satellietstad niet in Delftse School).

Reageer!

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s